Zrównoważony rozwój samorządów. Praktyczny poradnik dla JST

O Autorach

Wykaz skrótów

Wprowadzenie

Rozdział I. Wprowadzenie do ESG – podstawy, które warto znać

• 1. ESG – definicje i podstawowe założenia
• 2. ESG vs. zrównoważony rozwój – inne ramy, ta sama idea
• 3. ESG i jednostki samorządu terytorialnego
• 4. ESG – szanse, wyzwania oraz obawy
• 5. Podsumowanie najważniejszych informacji
  • 5.1. ESG jako zbiór kryteriów oceny
  • 5.2. ESG jako koncepcja
  • 5.3. ESG w działaniach JST
  • 5.4. Rola prawa w działaniach JST
  • 5.5. ESG a strategiczne zarządzanie
  • 5.6. Znaczenie ESG dla interesariuszy

Rozdział II. Regulacje i standardy ESG

• 1. Uwagi ogólne
• 2. Ramy międzynarodowe
  • 2.1. Agenda ONZ 2030 i Cele Zrównoważonego Rozwoju
  • 2.2. Porozumienie paryskie
  • 2.3. Standardy GRI
  • 2.4. IFRS Sustainability Standards – IFRS S1 i IFRS S2
• 3. Regulacje unijne
  • 3.1. Europejski Zielony Ład
  • 3.2. Europejskie prawo o klimacie
  • 3.3. Regulacje prawne w ramach strategii zrównoważonego finansowania Unii Europejskiej
  • 3.4. Dyrektywa CS3D – należyta staranność przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju
  • 3.5. Pakiet „Omnibus” w ESG – uproszczenie i integracja ram regulacyjnych UE
    • 3.5.1. Pakiet „Omnibus I” – odpowiedź Komisji Europejskiej
    • 3.5.2. Kluczowe zmiany – uproszczenia w CSRD i ESRS
    • 3.5.3. Dalsze zmiany – Taksonomia i CS3D
    • 3.5.4. Znaczenie pakietu „Omnibus” dla JST
• 4. Regulacje krajowe
  • 4.1. Ustawa o samorządzie gminnym i polityka zrównoważonego rozwoju
  • 4.2. Ochrona środowiska a JST
  • 4.3. Ustawa o odpadach
  • 4.4. Zielone finanse i JST
  • 4.5. Transport i energetyka w JST
  • 4.6. Regulacje dotyczące raportowania
• 5. Przewodnik po legislacjach ESG. Mapa regulacji
• 6. Normy ISO – opracowane przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną

Rozdział III. Filar środowiskowy (environmental) w ESG – znaczenie dla JST

• 1. Wprowadzenie do filaru „E” w ESG
• 2. Gospodarowanie odpadami komunalnymi
  • 2.1. Uwagi wstępne
  • 2.2. Podstawy prawne gospodarowania odpadami w JST
  • 2.3. Organizacja systemu gospodarowania odpadami w JST
  • 2.4. Raporty dotyczące gospodarki odpadami komunalnymi w Polsce
• 3. Gospodarka wodno-ściekowa
  • 3.1. Uwagi wstępne
  • 3.2. Raporty dotyczące gospodarki wodno-ściekowej
• 4. Ochrona powietrza
  • 4.1. Uwagi wstępne
  • 4.2. Raporty dotyczące jakości powietrza
• 5. Ochrona zasobów przyrodniczych
  • 5.1. Uwagi wstępne
  • 5.2. Raporty dotyczące ochrony zasobów przyrodniczych
• 6. Planowanie przestrzenne i ochrona gruntów
  • 6.1. Uwagi wstępne
  • 6.2. Znaczenie planowania przestrzennego dla zrównoważonego rozwoju
  • 6.3. Współczesne wyzwania w gospodarowaniu przestrzenią
  • 6.4. Badania w obszarze zagospodarowania przestrzennego
• 7. Edukacja ekologiczna
• 8. Zarządzanie kryzysowe w kontekście środowiskowym
• 9. Zrównoważona mobilność i transport
  • 9.1. Uwagi wstępne
  • 9.2. Strategia Zrównoważonego Rozwoju Transportu do 2030 r.
  • 9.3. Raporty dotyczące transportu
• 10. Efektywność energetyczna i odnawialne źródła energii
  • 10.1. Uwagi wstępne
  • 10.2. Kontekst regulacyjny i zobowiązania Polski
• 11. Greenwashing w kontekście JST
  • 11.1. Uwagi wstępne
  • 11.2. Rodzaje greenwashingu
  • 11.3. Nowe regulacje Unii Europejskiej dotyczące greenwashingu

Rozdział IV. Filar społeczny (social) w ESG – znaczenie dla JST

• 1. Wprowadzenie do filaru „S” w ESG
• 2. Kluczowe obszary działań JST w ramach filaru „S”
  • 2.1. Uwagi wstępne
  • 2.2. Przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu
  • 2.3. Promowanie równości i różnorodności
  • 2.4. Partycypacja społeczna i zaangażowanie mieszkańców
  • 2.5. Edukacja jako fundament społecznego rozwoju
  • 2.6. Ochrona zdrowia
• 3. Ramy prawne działania JST w ramach filaru „S”
• 4. Powiązanie filaru „S” z filarami „E” i „G”
• 5. Polityki społeczne – przeciwdziałanie wykluczeniu i inkluzja społeczna
  • 5.1. Uwagi wstępne
  • 5.2. Polityka socjalna jako integralna część polityki społecznej
  • 5.3. Wykluczenie społeczne i inkluzja społeczna
  • 5.4. Inkluzywność społeczna
  • 5.5. Nierówności dochodowe – wyzwanie dla zrównoważonego rozwoju
  • 5.6. JST i NGO – partnerstwo w przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu
• 6. Partycypacja społeczna i zaangażowanie mieszkańców w procesy i decyzje
  • 6.1. Uwagi wstępne
  • 6.2. Narzędzia partycypacji lokalnej
  • 6.3. Zaangażowanie społeczne
• 7. Edukacja i ochrona zdrowia mieszkańców w ramach działań JST
  • 7.1. Uwagi wstępne
  • 7.2. Rola edukacji w budowie zrównoważonych społeczności – filar społeczny ESG
  • 7.3. Edukacja – wyzwania i dobre praktyki
  • 7.4. Ochrona zdrowia w JST w kontekście filaru społecznego ESG
  • 7.5. Ochrona zdrowia – wyzwania i dobre praktyki
• 8. Kultura organizacyjna i zarządzenie zasobami ludzkimi w urzędach
  • 8.1. Kultura organizacyjna w urzędach JST
  • 8.2. Zarządzanie zasobami ludzkimi w urzędach JST
• 9. Wskaźniki raportowe ESG dla filaru „S” – jako inspiracja dla JST
  • 9.1. Uwagi wstępne
  • 9.2. Wytyczne GPW – wskaźniki i zalecane ujawnienia
    • 9.2.1. Uwagi wstępne
    • 9.2.2. Zatrudnienie
    • 9.2.3. Polityka różnorodności
    • 9.2.4. Polityka zatrudnienia
    • 9.2.5. Polityka work-life balance
    • 9.2.6. Polityka reintegracji
    • 9.2.7. Wskaźnik równości wynagrodzeń
    • 9.2.8. Wskaźnik rotacji zatrudnienia
    • 9.2.9. Wolność zrzeszania się i negocjacji zbiorowych
    • 9.2.10. Bezpieczeństwo i higiena pracy
    • 9.2.11. Prawa człowieka
    • 9.2.12. Polityka praw człowieka
    • 9.2.13. Procedury należytej staranności dot. praw człowieka
• 10. Bluewashing, social washing i inne niewłaściwe praktyki marketingowe
• 11. Załączniki
  • 11.1. Załącznik Nr 1 – zadania JST w ramach pomocy społecznej
  • 11.2. Załącznik Nr 2 – zadania JST w zakresie zdrowia publicznego i opieki medycznej

Rozdział V. Filar zarządzania, ładu korporacyjnego i ładu administracyjnego (governance) w ESG – znaczenie dla JST

• 1. Wprowadzenie do filaru „G” w ESG
• 2. Ramy prawne i regulacyjne
• 3. Kluczowe obszary filaru „G” dla JST
• 4. Struktura zarządcza i role w JST
• 5. Kontrola zarządcza i audyt wewnętrzny jako elementy filaru „G”
  • 5.1. Uwagi wstępne
  • 5.2. Kontrola zarządcza
  • 5.3. Audyt wewnętrzny w JST
  • 5.4. Zarządzanie ryzykiem
• 6. Etyka w JST
• 7. Compliance w JST jako element skutecznego zarządzania publicznego
• 8. Przeciwdziałanie korupcji i nadużyciom
  • 8.1. Uwagi wstępne
  • 8.2. Wytyczne antykorupcyjne CBA
  • 8.3. Polityka prezentowa i rejestr korzyści – jako elementy prewencji korupcyjnej
  • 8.4. Rejestr korzyści jako narzędzie wspierające transparentność
• 9. System zgłaszania naruszeń
  • 9.1. Uwagi wstępne
  • 9.2. Sygnalista (whistleblower) w rozumieniu przepisów OchrSygnalU
  • 9.3. Zgłoszenia wewnętrzne
  • 9.4. Zgłoszenia wewnętrzne – ujęcie praktyczne
  • 9.5. Zgłoszenia zewnętrzne
  • 9.6. Szkolenia i edukacja
  • 9.7. Konsekwencje niewdrożenia lub naruszenia przepisów OchrSygnalU
  • 9.8. Kompleksowe podejście do ochrony sygnalistów
• 10. Wskaźniki raportowe ESG dla filaru „G” – jako inspiracja dla JST
  • 10.1. Uwagi wstępne
  • 10.2. Wyciąg z Wytycznych GPW
  • 10.3. Wskaźniki
  • 10.4. Raport SGH – model SGH dojrzałości zarządzania aspektami ESG przez JST

Rozdział VI. Realizacja standardów ESG w praktyce – inspiracje dla JST

• 1. Dobre praktyki ESG jako inspiracje dla JST
  • 1.1. Uwagi ogólne
  • 1.2. Przykład Nr 1: Rybnik – „Miasto Wodoru, Miasto Przyszłości!”
    • 1.2.1. Uwagi wstępne
    • 1.2.2. Obszar działań środowiskowych (environmental)
      • 1.2.2.1. Inwestycje w transport przyjazny środowisku
      • 1.2.2.2. Autobusy wodorowe
      • 1.2.2.3. Rozwój transportu elektrycznego
      • 1.2.2.4. Inteligentne przystanki
      • 1.2.2.5. Rybnik – liderem w walce ze smogiem i zanieczyszczeniem powietrza
      • 1.2.2.6. „Kopciuchy” na celowniku
      • 1.2.2.7. Kampania „Gańba!” – edukacja z przesłaniem
      • 1.2.2.8. Stacja monitoringu powietrza i edukacja ekologiczna
      • 1.2.2.9. Zielone projekty dla przyszłości
      • 1.2.2.10. Efekty i wyzwania
    • 1.2.3. Obszar społecznej odpowiedzialności (social)
      • 1.2.3.1. Inicjatywy dla mieszkańców
      • 1.2.3.2. Wykorzystanie nowoczesnych technologii
      • 1.2.3.3. Projekt StratKIT
      • 1.2.3.4. Edukacja ekologiczna
    • 1.2.4. Obszar zarządzania (governance)
      • 1.2.4.1. Transparentność i innowacje
      • 1.2.4.2. Rybnicki System Informacji Przestrzennej (RSIP)
      • 1.2.4.3. Finansowanie zrównoważonych projektów
      • 1.2.4.4. Transformacja w Rybnicki Okręg Wodorowy
  • 1.3. Przykład Nr 2: Gmina Kisielice – samowystarczalność energetyczna dzięki odnawialnym źródłom energii
  • 1.4. Przykład Nr 3: Amsterdam – Circular City (miasto zamkniętego obiegu)
    • 1.4.1. Uwagi wstępne
    • 1.4.2. Istota gospodarki cyrkularnej
    • 1.4.3. Działania wspierające
    • 1.4.4. Wyzwania rozwojowe
    • 1.4.5. Podsumowanie
  • 1.5. Przykład Nr 4: Portland – Miasto Przyszłości. Zaawansowana analityka i zrównoważony rozwój
  • 1.6. Przykład Nr 5: Zarządzanie wodą w Singapurze – od zanieczyszczeń po innowacje. Droga do samowystarczalności
• 2. Inicjatywy i projekty ESG realizowane przez polskie JST
  • 2.1. Uwagi wstępne
  • 2.2. Environmental – projekty na rzecz środowiska
    • 2.2.1. Zielone miasta i ogrody deszczowe
    • 2.2.2. Odnawialne źródła energii w JST
  • 2.3. Social – społeczność w centrum uwagi
    • 2.3.1. Inicjatywy społeczne w praktyce – integracja, wsparcie i rozwój lokalnych wspólnot
    • 2.3.2. Edukacja ekologiczna
  • 2.4. Governance – transparentne zarządzanie i cyfryzacja
    • 2.4.1. Budżet obywatelski jako narzędzie partycypacji
    • 2.4.2. Cyfrowe miasta
• 3. Urban Lab – platforma współpracy JST i społeczności
  • 3.1. Uwagi wstępne
  • 3.2. Urban lab jako instrument wspierający zasady ESG w JST
  • 3.3. Polskie urban laby
  • 3.4. Projekt „Urban Lab – Miasto dla Młodych”

Rozdział VII. Wdrażanie ESG w jednostkach samorządu terytorialnego – przeszkody, wyzwania i rekomendacje

• 1. Uwagi ogólne
• 2. Przeszkody i wyzwania
  • 2.1. Brak strategii rozwoju
  • 2.2. Ograniczenia finansowe JST
  • 2.3. Nowa ustawa o dochodach JST – rewolucja w finansowaniu samorządów od 2025 r.
    • 2.3.1. Uwagi wstępne
    • 2.3.2. Kluczowe zmiany w stosunku do dotychczasowego systemu
    • 2.3.3. Obawy związane z nową ustawą o dochodach JST
      • 2.3.3.1. Uwagi wstępne
      • 2.3.3.2. Mniejsze miejscowości
      • 2.3.3.3. Finansowanie oświaty
  • 2.4. Bariery w dostępie do Funduszy Europejskich
    • 2.4.1. Wykorzystanie funduszy unijnych i KPO w rozwoju JST
    • 2.4.2. Ryzyka związane z wysokim uzależnieniem inwestycji od funduszy unijnych
    • 2.4.3. Krajowy Plan Odbudowy – działanie szybkie i skuteczne
  • 2.5. Bariery technologiczne
  • 2.6. Brak wykwalifikowanych kadr
  • 2.7. Opór społeczny, urzędniczy i polityczny
    • 2.7.1. Opór społeczny
      • 2.7.1.1. Wskaźnik EKObarometr
      • 2.7.1.2. Obawy o koszty działań ESG
    • 2.7.2. Opór urzędniczy
    • 2.7.3. Opór polityczny
• 3. Rekomendacje dla wdrażania ESG w JST
  • 3.1. Źródła finansowania i strategie zabezpieczania środków
  • 3.2. Instrumenty finansowe wspierające zrównoważony rozwój JST
  • 3.3. Rekomendacje dotyczące finansowania
  • 3.4. Edukacja i budowanie kompetencji
  • 3.5. Współpraca z interesariuszami
    • 3.5.1. Kluczowość współpracy z interesariuszami
    • 3.5.2. Działania wspierające współpracę z interesariuszami
  • 3.6. Innowacyjne rozwiązania technologiczne
    • 3.6.1. Uwagi wstępne
    • 3.6.2. Smart city – miasta, które myślą
    • 3.6.3. Cyfrowa administracja – urząd na wyciągnięcie ręki
    • 3.6.4. Zarządzanie zasobami – optymalizacja w praktyce
    • 3.6.5. Technologie angażujące mieszkańców
    • 3.6.6. Skuteczne wdrażanie innowacji w kontekście ESG
  • 3.7. Monitorowanie i raportowanie wyników
  • 3.8. Komunikacja – kluczem do zrozumienia i akceptacji
• 4. Praktyczne przykłady – JST w działaniu
  • 4.1. Model PPP jako narzędzie wsparcia JST – przykład Mławy
  • 4.2. Integracja urządzeń (system oszczędzania energii) – przykład Warszawy
  • 4.3. Ocena potencjału solarnego pod inwestycje w fotowoltaikę – przykład Piaseczna

Rozdział VIII. ESG, JST i AI – między transformacją a ryzykiem cyfrowym

• 1. Uwagi ogólne
• 2. Sztuczna inteligencja jako szansa dla JST i ESG
  • 2.1. Uwagi wstępne
  • 2.2. Zarządzanie środowiskiem (environmental)
  • 2.3. Wsparcie społeczne (social)
  • 2.4. Ład organizacyjny (governance)
• 3. Zagrożenia związane z AI
  • 3.1. Uwagi wstępne
  • 3.2. Naruszenie prywatności i ochrona danych osobowych
  • 3.3. Algorytmiczne uprzedzenia i pogłębianie nierówności społecznych
  • 3.4. Brak przejrzystości i zrozumiałości decyzji
  • 3.5. Technologiczne uzależnienie i ograniczenie suwerenności lokalnej
• 4. Zasady wdrażania AI w JST
  • 4.1. Uwagi wstępne
  • 4.2. Transparentność i wyjaśnialność systemów AI
  • 4.3. Ramowe regulacje i zgodność z prawem
  • 4.4. Podnoszenie kompetencji cyfrowych i świadomości społecznej
  • 4.5. Zasady etyczne i ochrona przed dyskryminacją
• 5. Ryzyka związane z wykorzystaniem AI w kontekście ESG
  • 5.1. Uwagi wstępne
  • 5.2. Inwigilacja i ograniczenie wolności jednostki (naruszenie filaru „S” i „G”)
  • 5.3. Algorytmiczne wykluczenie (naruszenie filaru „S” – społeczeństwo)
  • 5.4. Manipulacja opinią publiczną (naruszenie filaru „G” – governance)
  • 5.5. Zależność od technologii i utrata kontroli (naruszenie filaru „G” – governance)
• 6. Sztuczna inteligencja a ESG – warunki odpowiedzialnego wdrożenia
• 7. Sztuczna inteligencja w JST – między innowacją a odpowiedzialnością

Podsumowanie